Tupi (tronco)

Por: José Horta Nunes

O tronco Tupi é um dos grandes agrupamentos de línguas indígenas no Brasil, constituído com base em uma classificação genética sustentada pelo método comparatista. Segundo a classificação apresentada por A. Rodrigues (1986), assim como por Monserrat (1994), o tronco Tupi é constituído por 7 famílias linguísticas: Arikém (1 língua), Juruna (1 língua), Mondé (7 línguas), Mundurukú (2 línguas), Ramaráma (2 línguas), Tuparí (3 línguas), Tupi-Guarani (21 línguas), e 3 línguas isoladas no nível de família: Aweti, Puruborá e Sateré-Mawé. Considerando que o total de línguas indígenas no Brasil, segundo L. Seki (2000), é de 180, o tronco Tupi reúne 40 línguas, o que corresponde a 22,2 % do total.
A família Tupi-Guarani, conforme A. Rodrigues (1986), encontra-se dispersa no território brasileiro e abrange igualmente línguas faladas em vários outros países da América do Sul (Argentina, Bolívia, Colômbia, Guiana Francesa, Paraguai, Peru e Venezuela), enquanto as demais famílias do tronco Tupi situam-se exclusivamente dentro dos limites do Brasil, todas ao sul do rio Amazonas e ao norte do paralelo 14º S. As famílias Arikém, Mondé, Ramaráma e Tuparí se situam no Estado de Rondônia. A família Mundurukú encontra-se restrita a alguns afluentes do Tapajós e do Madeira. A família Jurúna limita-se a uma só língua: o Jurúna, no alto Xingú. Quanto às línguas isoladas, temos o Awetí, no alto Xingu; o Mawé (Sateré), entre o baixo Tapajós, o baixo Madeira e o Amazonas; e o Puruborá, em Rondônia.
Seguem abaixo as línguas e dialeto|dialetos do tronco Tupi agrupadas primeiramente em famílias e depois em línguas isoladas em nível de família:


 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
TRONCO
TUPI
FAMÍLIA
LÍNGUA
DIALETO
Arikém
Karitiána
 
Jurúna
Juruna (Yurúna)
 
 
 
 Mondé
Aruá
Cinta-Larga
Gavião (Ikõrõ, Digüt)
Mekém
Suruí (Paitér)
Mondé (Sanamaikã, Salamãi)
Zoró
Mundurukú
Kuruáya
Mundurukú
Ramaráma

Arára (Urukú, Karo)
Itogapúk (Ntogapíd)

Tuparí
Makuráp
Tuparí
Wayoró (Ajurú)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Tupi-guarani
Akwáwa
 
Asuriní do Tocantins (Asuriní do Trocará, Akwáwa)
Parakanã
Suruí do Tocantins (Mudjetíre)
Amanyé
 
Anambé
Apiaká
Araweté
Asuriní do Xingu (Asuriní do coatiema, Awaeté)
Avá (Canoeiro)
Guajá

Guaraní
 
Kaiwá (Kayová)
Mbiá (Mbüá, Mbyá, Guarani)
Nhandéva (Txiripá, Guaraní)
Kamayurá
 
Kayabí
Kokáma

Língua Geral Amazônica (Nheengatú, Tupí Moderno)

Omágua (Kambéba)
 
Parintintín
 
Diahói
Júma
Parintintín (Kagwahív)
Tenharín
Tapirapé
 
Tenetehára
Guajajára
Tembé
Urubú (Urubú-Kaapór)
 
Uruewauwáu
Wayampí (Oyampí)
Xetá
 
Awetí
Puruborá
Mawé (Sateré)
 
 

Leia mais do verbete Tupi(Tronco)|Leia mais

Bibliografia do verbete Tupi (Tronco)|Referências Bibliográficas

Publicado em: December 16, 2009